Boğazdan yükselen gemi sesleri bana neyi hatırlatır?
İSTANBUL LİMANINDA SOVYET GEMİLERİ
80’lerde üniversite öğrencisi idim. Anadoluhisarı’ndan fakülteye vapurla gider gelirdim.
Okula gidip gelirken limanda Sovyet gemilerini görürdüm. Bu gemiler Odesa’dan kalkan Karadeniz hattı gemileri idi.
Kuğu gibi son derece estetik gemilerdi bunlar.
Kiril harflerini zar zor çözerek isimlerini bulmaya çalışırdım. Maksim Gorkiy, Ayvazovsky, Armenia, Tolstoy gibi.
Boğaz hattı vapurumuz bu gemilerin yanından geçerken “Kuzeydeki komşumuzun” insanlarını merak ederdim. Gemilerin limandan çıkışları, Marmara’ya açılmaları, Karadenizden boğaza girişleri beni çok ilgilendirirdi.
Sovyet gemileri benim için her zaman güzel ve esrarlı gemilerdi.
ÇOCUKLUĞUMDA BOĞAZ’DAN YÜKSELEN GEMİ SESLERİ
Babam Elmalı barajında vardiyalı çalışırdı. Babamın çalışma düzeni içinde en sevdiğim vardiya 16.00 vardiyası idi. Bu babamın akşam üstü işe gidip gece yarısı eve dönmesi demekti.
Zihnimde yer etmiş en güzel hatıralar, kar yağışı altında babamın gece vardiyasından dönüşü ile ilgili olanlardır.
Gece ve kar yağışını zerginleştiren bir başka şey daha var. Boğazdan geçen gemilerin düdük sesleri.
Bu sesler, bir, iki, üç veya daha fazla olabilir.
Gemilerin tür ve taşıma kapasitesine göre sesin gücü artar . Uzun ve kısa sesler manevra ve uyarı anlamına gelir.
Boğazda en dar yer hisarlar arasındadır ve mesafe bir kilometre bile değildir.
Kandilli ve Arnavutköy önlerinde akıntının şiddeti ve derinlik artar. Özellikle büyük gemilerin bu akıntılı dar bölgeden güvenli bir şekilde geçmeleri özel bir denizcilik becerisi gerektirir.
60’ların karlı kış gecelerinde boğazdan geçen gemilerin sesleri daha güçlü duyulurdu. Annem bu sesleri şöyle yorumlardı: “kaleleri selamlıyorlar.”
Bu sesler aradan yarım asırdan fazla zaman geçmiş olmasına rağmen hafızamda canlılığını korumaya devam ediyor.
Şöyle ki, epeydir, doğduğum, büyüdüğüm Anadoluhisarında yaşamıyorum. Ama bazen gece uykusundan vapur-gemi sesleriyle uyanırım. Halbuki buna imkan yoktur.
Bunlar güçlü kornalarıyle ağır nakil vasıtalarının sesleridir.
Bu sesler beni, hafızamda yer etmiş, Boğazda yankılanan gemi sesi kayıtlarına götürür bir an için. Bu yanılsama ile uyanış beni her zaman tebessüm ettirir.
BENİM İÇİN YAVUZ VE BANDIRMA’NIN ÖNEMİ
Karadenize açılan gemiler içinde beni iki geminin çok ilgilendirdiğini söylemek isterim, Birincisi Yavuz zırhlısıdır. Yavuz aslında Almanların Goeben’idir. Bir emri vaki ile Osmanlı donanmasına katılmıştır.
27 Ekim 1914’te Alman Amiral Souchon komutasında tatbikat gerekçesi ile Karadenize açıldı.
Enver Paşa’nın gizli onayı ile hareket eden Yavuz, iki gün sonra Sivastapol’u bombaladı. Türkiye’nin Birinci Dünya Savaşı felaketine sürüklenmesine neden oldu.
Öteki ise Bandırma vapurudur.
Bu gemide Türk İstiklal savaşının önderi ve devletimizin kurucusu Mirliva Mustafa Kemal Paşa bulunuyordu. Ordu müfettişi sıfatıyla.
Her iki gemi de Arnavutköy Akıntı Burnunda yavaşlayarak. Kandilli, Küçüksu, Hisar önlerinden geçerek Boğazı ortalamış, Büyükdere’de hızlanarak Karadenize açılmışlardı.
Zaman zaman Boğaz’a inerim. Çocukluğumda olduğu gibi gelen geçen gemileri izlerim. Seslerini dinlerim.
Bir de Konstantin’in, Büyük Darius’un ve Büyük Atatürk’ün geçişlerini hatırlarım.
KIRIM’IN TAHLİYESİ-WRANGEL ORDUSUNUN İSTANBUL’A GELİŞİ (1920)

Ekim Devrimi Bolşeviklerin hemen iktidar olması anlamına gelmiyordu. İç savaş Çarlık rejimine bağlı güçlerle (Beyaz Ordu) 1920 sonbaharına kadar devam etti.
Kızıl ordu karşısında en uzun süre direnen general Wrangel oldu. Beyazların son direniş bölgesi Kırım Yarımadası idi. Aileleri ile birlikte buraya çekilen Rus aristokrasisi burada da tutunamaz olunca büyük bir tahliye operasyonuna karar verildi.
Çarlık Karadeniz donanmasından kalan gemiler ve müttefik gemileri sayesinde 150.000 asker ve sivil Rus, 1920 sonbaharında başarılı bir tahliye operasyonu ile İstanbul’a getirildiler.
Büyük bir insan kitlesi Sivastapol, Yalta, Kefe limanlarından 126 gemiye bindirilerek İstanbul’a getirildi. Tahliyede kullanılan Çarlık gemilerinden bazıları şunlardı: General Kornilov, Çar III. Alexander, General Alexeyev. .
Tahliye filosunda büyük nakliye gemileri de vardı. Yekaterinador gibi.
Bunun dışında Fransızların öncülüğünde bir müttefik filosu kurulmuştu. Bu işi örgütleyen Amiral Charles Henri Dumesnil idi.
Waldek-Rousseau zırhlısı Fransız gemilerinin içinde en ünlüsüdür. (eski başbakan)
İlginç iki gemi daha var: Algerian ve Senegaleis. Operasyonda HMS Emperor of India gibi İngiliz gemileri de var.
Tahliye bir askeri zorunluluktan doğmuştu. General Frunze komutasındaki Kızıl Ordu karşısında tamamen yok edilme tehlikesi altındaki son Beyaz Ordu güçleri 13-16 Kasım 1920 tarihleri arasında Karadenizi baştan başa katederek İstanbul’a getirildiler.
Tahliye başarıyla tamamlandı. İnsanlar sefil bir halde barınabilecekleri her yere yerleştirildiler. Davutpaşa Kışlası, Dolmabahçenin arkasındaki Istablı Amire binası, Tiyatro binası gibi. Adalar dahil bütün mekanlar kullanıldı. Askerler Silivri ve Gelibolu gibi yerlerde (İstanbul dışında) kamplara yerleştirildiler.
1920’lerde İstanbul sokaklarında on binlerce Beyaz Rus mülteci geziyordu. Beyaz Rusların mütareke istanlulunda verdikleri yaşam mücadelesi ile ilgili bir literatür vardır.
Jak Deleon'un 1990 yılında yayımladığı ve 1917 Bolşevik Devrimi'nden kaçarak İstanbul'a sığınan Çarlık Rusya aristokratlarının kent yaşamına etkilerini incelediği Beyoğlunda Beyaz Ruslar (1920-1990) kitabını öncelikle tavsiye ederim.
SOVYET SEFİRİ SURITZ’İN ODESA’DAN GELİŞİ
Sovyet Rusya’nın ilk büyükelçisi Suritz, deniz yoluyla İstanbul’a geldi. Buradan trenle Arkara’ya geçti. Henüz Lozan görüşmeleri devam ediyordu. İstanbul’da Ankara hükümetinin temsilcisi Dr. Adnan Bey vardı.
1922’den itibaren Anadolu’da bulunan , hatta Ilgın manevralarını Başmomutanla birlikte izleyen Aralov Moskova’ya dönerken yerine Suritz büyükelçi olarak atanmıştı.
Milli Mücadele devam ederken, General Frunze ve Aralov Kafkas limanları üzerinden Anadolu’ya giriş yapmışlardı.
Karadenizde dolaşan müttefik donanması güvenlik riskleri yaratıyordu. Bu nedenle, Samsun’dan Ankara’ya kadar olan yolu yaylı araba ve at üzerinde geçmişlerdi.
Suritz, TBMM Hükümeti nezdine büyükelçi atandığında koşullar değişmişti. Odesa’dan bir gemiye binerek İstanbul’a geldi. 31 Temmuz 1923’te TBMM başkanına güven mektubunu sundu.

Suritz, Türkiye’de 1934’e kadar kaldı. Atatürk’le kurduğu yakın dostluğu fotoğraflarda görmek mümkündür.
MİLLİ KURTULUŞ SAVAŞINDAN SONRA GAZİ PAŞA’NIN BOĞAZDAN İLK GEÇİŞİ (1924)
Atatürk, kurtuluştan sonra, 1 Temmuz 1927’ye kadar İstanbul’a hiç gelmemiştir. Bu yılları tahassür yılları olarak tanımlamaktadır.
Reisicumhur olarak başında bulunduğu devletin en büyük şehrine (eski payitaht) cumhuriyetten 4 yıl sonra gelmesi üzerine ayrıntılı bir yazı yazılabilir. Bence temel sebep siyasidir. Ama meselenin psikolojik boyutları da vardır.
İstanbul eski rejimi çağrıştırmakta ve kendisine muhalif kadroları barındırmaktadır.
Atatürk 1924 yılını ülkeyi baştan başa dolaşarak geçirmiştir. Gittiği her yer anlamlıdır.
Batı Anadolu gezisinden başlayalım. Bu gezisi Sonbahar Gezisi adıyla anılır. Ağustos-Eylül arasında gerçekleştirilmiştir. Başkumandanlık Meydan Muharebesinin geçtiği yerleri gezmiş, 11 Eylül’de Bursa’ya gitmişti.
12 Eylül’de Mudanya’dan Hamidiye zırhlısına bindi. İstanbul Boğazından geçerek, Trabzon ve Rize’ye gitti. İstanbul’a uğramadı.
Atatürk’ün bu seyahatinde genç cumhuriyetin devlet başkanı olarak İstanbul’a uğramaması buruk duygulara neden oldu.
Belediye Reisi Operatör Emin Bey’in bir çatanaya binerek Hamidiye’yi takip ettiği ve Gazi’yi İstanbul’a uğramaya razı etmeye çalıştığı söylenir.
Benim kanaatim odur ki, Atatürk siyasi muarızları üzerinde tam galebe sağlayana kadar İstanbul’a gelmedi. Üçüncü dönem TBMM seçimleri Atatürk muhaliflerinin tam tasfiyesini tescil etti. (1927)
Durum iyice netleştikten sonra İstanbul’a geldi. 1927 sonrası gelişlerinin her defasında da uzun süre kaldı.
Atatürk’ün 1924 Eylülünde İstanbul’da bir “lahza” bile durmadan Boğazdan geçip gitmesi üzerinde durulması gereken bir olaydır.
Bu olay, siyaset bilimi kadar ruhbilimin de ilgi alanına girer.
Bu güzergah Milli Kurtuluş savaşının başlatıldığı güzergahtır. Yanında eşi Latife Hanımla birlikte, Trabzon, Erzurum ve Sivas’a gitti.
Atatürk’ün Boğaz’dan çıktıktan sonra tekrar Ankara’ya dönüşü 18 Ekim 1924 tarihlidir. 51 günde Doğu Karadeniz ve Doğu Anadolu’yu dolaşmıştır.
ŞEVKET SÜREYYA VE NAZIM HİKMET’İN RUSYA’DAN İSTANBUL’A DÖNÜŞÜ (1924)
Moskova KUTV üniversitesinde öğrenim gören Şevket Süreyya, Va-Nu ve Nazım Hikmet 1923-1924 arasında İstanbul’a geldiler. KUTV: Doğu Emekçileri Komünist Üniversitesi anlamına gelir. Yeterince Marksist eğitim aldıkları düşünülmüş olmalı ki, Türkiye’nin Bolşevik devriminin kadrolarını oluşturmak üzere Türkiye’ye gönderildiler.
Şevket Süreyya İstanbul’a Odesa’dan Marsilya’ya giden bir Fransız ticaret gemisi ile gizlice geldi. Şefik Hüsnü’nün Türkiye İşçi Çiftçi Sosyalist Fırkası’na (TİÇSF) katıldı. Bu çevre TKP’nin İstanbul örgütünün erken evresini teşkil eder.
Nazım Hikmet, Rusya’dan farklı koşullarda- iki kez dönmüştür. Birincisi KUTV mezunu olarak-Şevket Süreyya’dan sonra-1924 Ekim ayındadır. 1925 Akaretler TKP kongresine katıldı. 1925 TKP tevkifatında listede onun adı da vardı.
İstanbul limanına gelen bir Sovyet gemisine gizlice binerek ülkeden ayrıldı. Rusya’ya döndü. Gıyabında 15 yıl hapis cezası aldı.
Nazım’ın Türkiye’ye ikinci dönüşü 1928 yılındadır. Yeni TCK’nın yayınlanması üzerine Laz İsmail ile birlikte Batum-Hopa üzerinden Türkiye’ye gizlice girdiler. Yer Peronit köyüdür. Köylülerin ihbarı üzerine cezaevine konuldular. Buradan Falih Rıfkı, Zekeriye Sertel ve Ahmet Emin Yalman’a ulaşarak “vatanıma döndüm bana tavassut eder misiniz?” telgraflarını gönderdi. Rize Ağır Ceza mahkemesine sevk edildi. Oradan Laz İsmail (Bilen) ile birlikte zincirli mevkuf olarak jandarma eşliğinde İstanbul’a sevk edildiler. Vapur İstanbul’a 4 Ekim 1928 günü ulaştı. Komünist zanlılar Galata Rıhtımı, Galata Köprüsü güzergahı ile yürütülerek eski Zaptiye Nezaretine (Sultanahmet Ceza ve Tevkif evi) götürüldüler. Basında zincirle yürütülme olayı tepki ile karşılandı.
TROÇKİ’NİN İLYİÇ GEMİSİ İLE İSTANBUL’A GELMESİ
12 Şubat 1929 günü Boğaza bir Sovyet gemisi girdi. Gemi, Lenin’in gerçek adını taşıyordu:İlyiç.
Gemi ağır kış koşulları altında Karadenize aşmış ve Sarıyer-Büyükdere açıklarına kadar gelmişti.
Gemide Stalin tarafındn sınırdışı edilmiş olan Lev Troçki bulunuyordu. Eşi ve oğlu yanındaydı. Kızı ise Rusya’da rehin olarak kalmıştı.
Türkiye Reisicumhuru Gazi Mustafa Kemal Paşa, Troçki’yi şu koşullarla kabul etti.
Troçki Türkiye’de misafir olarak kabul edilecek, dilerse başka bir ülkeye gidebilecekti.
Yazdılarını Türkiye dışında olmak şartıyla yayınlayabilecekti.
Güvenliği Türkiye hükümeti tarafından sağlanacak, Türk topraklanrında kaldığı sürece, Sovyet ajanlarının suikastine uğramayacaktı.
Kızılordu’nun kurucusu, Bolşevik devriminin iki numarası, merkez komitesinin en entelektüel üyesi Büyükada’da bu koşullarda yaşadı. Başta Stalin’in kendisini öldürteceğinden emindi. Bu nedenle tedirgindi.
Ama Türk hükümetinin ciddi olrak kendisini koruduğunu anladı. Zaman içinde rahatladı. Ada’da önemli eserler verdi. Balık tuttu. Ömerli-Sahilköy-Şile taraflarına ava bile gitti.
Hatta Beyoğluna çıktı. Artistik Sineması'nda Charlie Chaplin'in "Şehir Işıkları" (City Lights) filmini izledi.
1933’te İstanbul’dan ayrılarak Fransa’ya gitti.
Korktuğu akıbet Türkiye’de değil, Dünyanın öte ucunda 1940’da Meksika’da başına gelecekti.
SOVYET SEFİRİ SURITZ’İN MOSKOVA’YA DÖNÜŞÜ-KARAHAN’IN GELİŞİ
Suritz, Türk devriminin yükselişte olduğu dönemde Ankara’da idi. 1934’e kadar Sovyet hükümetinin Türkiye büyükelçisi olarak Ankara’da kaldı.
Yerine Brest-Litovsk ve Moskova Antlaşması müzakerecisi Lev Mihaylovic Karahan atandı. Karahan Ermeni asıllı bir diplomattı.
Karahan Troçki’nin Türkiye’ye sürgüne gönderildiği ilk aylarda bir kez daha gelmişti.
Hatta bu gelişi öğrendiğimde, Bolşevik devriminin 2 numarası Troçki Büyükada sürgününde “Hayatım”ı yazmaya başlarken Stalin’in Dışişleri Komiser Yardımcısı Karahan, Ankara ’ya giden bir trenle yanından geçip gitmişti.
Karahan, 1937’de geri çağrıldı. Stalin’in Büyük Temizlik operasyonunun (great purge) kurbanı oldu. Kurşuna dizildi.
ATATÜRK’E DENİZDEN GELEN İLK MİSAFİR: EMANULLAH HAN
Atatürk’ün ilk misafiri Afgan Kralı Emanullah Han’dır. Afgan Kralı, Türkiye’yi “Devlet başkanlığı “ düzeyinde ziyaret eden ilk kişidir. Kral Sivastapol üzerinden Türkiye’ye gelmişti.
Türk hükümeti kendisini almak üzere nezdine İzmir vapurunu göndermişti. Kral, Kraliçe Süreyya ile birlikte ünlü süvari generalimiz Fahrettin Altay Paşa’nın mihmandarlığında misafir edildi.
Emanullan Han, Avrupa Seyahati sonrasında Rusya’ya geçmiş, oradan Türkiye’ye gelmişti.
Yolda kendisine iki torpido eşlik etti. (Peyk-i Şevket, Berk-İ Satvet) Kralı getiren İzmir Vapuru , 19 Mayıs 1928’de İstanbul’a ulaştı. Aynı gün Haydarpaşa’dan Ankara’ya geçildi. Emanullah Han ülkesine, İstanbul-Batum İran üzerinden geri döndü.
ŞAH RIZA PEHLEVİ TÜRKİYE’DE (1934)
Şah Rıza Atatürk Türkiyesini çok merak ediyordu. Döndükten sonra Tahran’da hayata geçirmeye çalıştığı projeler Atatürk’ten ne kadar etkilendiğini göstermektedir.
Şah Pehlevi’nin Türkiye ziyareti 10 Haziran-6 Temmuz 1934 tarihleri arasında gerçekleşmişti. Şah’ın Türkiye ziyareti karayolu, denizyolu ve demiryolu ile gerçekleşti.
Şah Türkiye’ye Gürbulak Sınır Kapısından giriş yaptı. Kars- Erzurum güzergahı ile Trabzon’a ulaştı.
Trabzonda hükümet yetkilileri tarafından karşılandı: Dışişleri Bakanı Dr.Tevfik Rüştü Aras, Fahrettin Altay ve Ali Sait Akbaytugan Paşa.
Görüldüğü üzere, Atatürk, Büyük Taarruzda bulunmuş iki generalini Şah’ı karşılamaya göndermişti.
Misafirimizi almak üzere, Yavuz zırhlısı Trabzon’a gönderilmişti. Yavuz, Şah’ı heyetiyle birlikte Samsun’a kadar getirdi.
Mihmandar olarak görevlendirilen iki generalin kimliği ve gemi olarak Yavuz’un seçilmesi son derece etkileyiciydi.
Samsun’dan Ankara’ya trenle ulaşıldı. Atatürk misafirini Ankara garında karşıladı. İki devlet başkanının Gar’da samimi sohbetlerinin görüntüleri hepimizin malumudur.
Birlikte Özsoy Operasını izlediler. Atatürk, kurduğu devletin nasıl bir inkılap içinde olduğunu göstermenin tatlı telaşı içindeydi.
Şah’a 27 gün boyunca refakat etti. Ankara’dan İstanbul’a kadar (Ege üzerinden) birlikte dolaştılar.
Şah’ı Çanakkale Şehitliklerine de götürdü. İki devlet başkanı Gülcemal Vapuru ile İstanbul’a doğru yola çıktılar. Marmara açıklarında Donanma ve ahali Şah’ı karşıladı.
Şah’a ilkönce, Kavaklara kadar bir tenezzüh gezisi yaptırıldı. Rıza Şah, 2 Temmuza kadar İstanbul’da ağırlandı.
Hatta Atatürk, Şah’ı kendi diş hekimi Sami Günzberg’in Mısır Apartmanındaki muayenehanesine götürdü. Şah doktordan çok memnun kaldı.
Dolmabahçe Sarayında, Beylerbeyinde mükellef resepsiyonlar verildi.
2 Temmuzda veda vaktı geldi. Rıza Pehlevi Yavuz zırhlısı ile yine Trabzona götürüldü. Oradan itibaren uğradığı bütün şehirde karşılanarak ülkesine geri döndü.
VIII. EDWARD’IN NAHLİN YATI İLE GELMESİ (1936)
Atatürk’ün ikinci büyük misafiri Sekizinci Edward’dır. İngiltere kralı Edward,
Amerikalı büyük aşkı Wallis Simpson ile birlikte gelmişti.
Hakikati söylemek gerekirse, ziyaret sırasında bakışlar Kral’dan çok Wallis Simpson üzerinde toplanıyordu.
Nahlin yatı ile Tükiyeye Çanakkale Boğazından giriş yapan Edward, 5 Eylül günü Boğaza açılmış, Küçüksu-Kandilli açıklarında bir süre demir atmış istirahat etmişti.
Bu arada. Kıbrıslılar yalısı önünde kürek antrenmanı yapmakta olan genç bir deniz subayı ile karşılaştı. Bu şahış, Galatasaraylı kürekçi, takım kaptanı Emin Dırvana idi. Dırvana, Kıbrıslı sadrazam Mehmet Emin Paşa’nın torunudur. Yalının önünde tek dümencili futasında antrenman yapmaktaydı.
Emin Dırvana 1960’larda İsmet Paşa tarafından Kıbrıs büyükelçiliğine atanacaktır.
Edward, İstanbul’da Tophane Rıhtımında karşılandı. Atatürk ile birlikte bir otomobile binilerek İngiliz Başkonsolosluğuna geçildi. Konsoloslukta, Nahlin yatında ve Ertuğrul ‘da karşılıklı resepsiyonlar verildi. Bunlarla ilgili resimler vardır. Biliyorsunuz.
Kralın İstanbul ziyareti 4-6 Eylül 1936 tarihleri arasında gerçekleşti.
Nahlin, bir kraliyet gemisi değildi. Yat, İskoç finansör ve iş kadını Lady Annie Henrietta Yule'a aitti. 1930 yılında İskoçya'da John Brown & Co. tersanesinde buharlı yat olarak üretilmişti. Lady Yule ve kızı bu yatla dünya turuna çıkmıştı.
Nahlin, Yugoslavya’nın Şibenik limanından Kral ve sevgilisini aldı. Adriyatik üzerinden Yunan Adalarına geçildi.
Birleşik Krallık Donanmasının iki savaş gemisi çifte refakat etti.
İstanbul’da Büyükada Yörük Ali plajında denize girdi. Moda Deniz Klubüne gitti. İstanbul’da Moda civarında yaşayan İngilizlerle buluştu. Sohbet etti.
Edward, tren yolu ile Viyana üzerinden ülkesine dönmek istiyordu. Atatürk Beyaz Treni misafirine tahsis etti. Kral, 6 Eylül gecesi Türkiye Reiscumhuru Gazi Mustafa Kemal Atatürk tarafından şahsen uğurlandı.
Edward 3 ay sonra (10 Aralık 1836) tahttan ferafat edecektir.
BANDIRMA VAPURU VE SAVARONA
Bu iki gemiyle ilgili ayrı bir yazı düşünüyordum. Fakat burada hiç zikretmemek olmazdı.
Bandırma ve Savanora tarihimizde önemli yer etmiş, sembol gemilerdir .
Bandırma vapurunun boyutlarını görünce şaşırmıştım doğrusu. O kadar kişiyi Samsun’a kadar sağ selamet ulaştırabilmesini şaşkınlıkla karşılamıştım.
Gemide öncelikle Mustafa Kemal Paşa’nın karargah personeli var. Dr. Refik Saydam, Dr. İbrahim Tali Bey, Refet Bele, Ayıcı Arif Bey dahil 22 kişi demek bu. Bu sayıya karargahın idari ve mali kadrosunu ve 25 er ve erbaşı ile 6 at ve iki otomobili de ekrlemek gerekir.
Ayrıca “steam” ile çalışan bir gemi olduğu için epey bir kömür stokuna ihtiyaç vardı. Kömürün dengeli bir şekilde yerleştirilmesi hırçın Karadeniz dalgaları ile “çebelleşirken” çok önemli. Gemi alabora olabilir..
Son olarak Kaptan İsmail Hakkı Durusu yönetiminde Seyri Sefain idaresine bağlı 21 gemi personeli de var.
Bandırma Vapuru, gerekli bütün ikmal hazırlıkları tamamlandıktan sonra Kız Kulesi açıklarından demir aldı. Evrakı müttefik idaresi tarafından vizelendikten sonra Boğazdan çıktı. Karadenize açıldı.
Bu gemi Türk milletinin istiklalini kurtaracak ve devletimizi kuracak olan Mustafa Kemal Paşa’yı taşıyordu. Seyahat olumsuz hava koşullarında dört gün sürdü.
Savarona’nı hikayesi ise şöyledir.
Başvekil Celal Bayar gemiyi çok makul fiyata satın aldı. Cumhurbaşkanı Atatürk’ün gittikçe bozulan sağlığına iyi geleceği umuduyla. Hekimler deniz havasında tenezzüh önermişlerdi. 1930’lar dünyasında karacigeri iflasın eşiğine gelmiş bir hasta için yapılabilecek şeyler sınırlı idi: Diyet, istirahat, destek tedavisi, deniz ve orman havası.
Geminin spekülasyonlara konu olan satın alma fiyatı ise 1.250.000 dolardır.
Savarona yatının ilk sahibi, Amerikalı milyarder Emily Roebling Cadwalader'dır (1879–1941). Kendisi, New York'taki ünlü Brooklyn Köprüsü'nü tasarlayan mühendis John A. Roebling'in torunuydu.
Bayan Cadwalader, Savarona'yı 1931 yılında Almanya'nın Hamburg kentindeki Blohm & Voss tersanesinde yaklaşık 4 milyon dolar maliyetle inşa ettirmişti.
Almanlarla Amerikalılar arasındaki gümrük ve vergi anlaşmazlığı dolayısıyla mal sahibi hanımefendi gemiyi elden çıkarmaya karar verdi.
Führer, gemiye Türk hükümetinin talip olduğunu öğrenince onay verdi. Gemi bu suretle alınabildi.
Savarona Londra büyükelçimiz Fethi Okyar tarafından teslim alınarak kısmi bir tadilattan geçirildi. Beyaza boyandı. Kaptan Sait Özege tarafından Türkiye’ye getirildi.
Savarona, 1 Haziran 1938’de Marmara açıklarından kuğu gibi süzülerek geldi. Geminin gelişi Atatürk’ün maneviyatını yükseltti. Bu gemide deniz havası ve istirahat ile iyileşeceğine iyice inandı. O sırada Eugene Pittard’ın yanında doktora yapmakta olan Afet İnanla mektuplaşmalarındaki coşku bunu gösterir.
Ama talih tam ters yönde ilerleyecekti. Gemide sadece 50 gün kalabildi, gittikçe kötüleşti. Durumu ağırlaşınca Dolmabahçe’ye nakledildi.
Atatürk, bu tıbbi tabloya rağmen Savarona’da Bakanlar Kurulu toplantısına başkanlık etmiş, Romanya Kralı II. Carol’u ağırlamıştı.
Gemi ile, Boğaz’da gezinti yapabilmiş, Yalova ve Erdek’e kadar gidebilmişti.
Atatürk bu gemi ile Karadeniz ve Akdeniz’e çıkmayı hayal ediyordu. Ama kısmet olmadı. Son olarak Savarona, Atatürk’ün naaşını İzmit’e kadar taşıyan Yavuz Zırhlısına refakat etmişti.
STRUMA’NIN HAZİN SONU
Struma’nın hikayesi fevkalade hazindir. Struma, Nazi soykırımından kaçmak isteyen Romanya Yahudilerini taşıyan eski bir nakliye gemisiydi.
Köstence’den 790 Yahudiyi Filistine götürmek üzere yola çıkmıştı. Tarih: 12 Aralık 1941.
Bu tarih Alman-Rus savaşının şiddetle devam ettiği bir döneme tekabül eder.
İnsanlar çoluk çocuklarıyla birlikte, tıklım tıklım dolu bir gemide , hiçbir hijyen tertibatının olmadığı şartlarda büyük umutlarla yola çıkmışlardı.
Türk hükümeti geminin sadece boğazlardan geçmesine izin vermişti.
Köhne geminin motoru arızalandı ve çalıştırılamadı.

İngiltere mültecilere Filistin vizesi vermezken, insanlar çok kötü koşullarda iki aya yakın bir süre gemide mahsur kaldılar.
Türk hükümeti, Gemideki insanlar için gıda yardımı dışında bir teşebbüste bulunmadı. Bulunmalıydı.
Ben Struma’nın güvertesinde Filistin’e gitmek için bekleyen insanların akıbetine çok üzülürüm.
Uluslar arası çevreden gemiyle ilgili hiçbir olumlu girişim olmayınca “bu iş, bizim işimiz değil, bizi ilgilendirmez dercesine” yedeğe alınarak Karadenize çıkarılmasını inanılmaz buluyorum.
Ne acıdır ki, 23 Şubatta Karadenizde serbest bırakılan gemi ertesi gün torpillendi. Yüzlerce insan öldü. Sadece David Stoliar sağ kurtuldu.
İddiaya göre, gemi bir Sovyet denizaltısı tarafından torpillenmişti.
Ben geminin yedeğe alınarak boğazdan çıkarılmasını Türklerin tarihi geleneklerine aykırı buluyorum.
1920 Sonbaharında Kırım’dan İstanbul’a getirilen on binlerce mülteci kamplarda barındırılabilmişti. 1942’de de aynı şey yapılabilirdi.
Evet müttefikler hiçbir şey yapmak istemediler. Bu doğru. Ama bize düşen Rus ve Alman tehditlerine rağmen mültecilere sahip çıkmak olmalıydı. Yüzlerce insan limanda iki ay bekledikten sonra sonuç bu olmamalıydı.
Büyük bir yanlış yapıldı.
Günümüzde Struma batığı Şile açıklarında yatmaktadır.
NAZIM HİKMET’İN SON KEZ BOĞAZ’DAN ÇIKIŞI
Nazım 1938 yılında Donanma ve Harp Okulu davaları birleştirilerek 28 yıl 4 ay hapis cezasına mahkum edildi. 1950 affına kadar mahpus kaldı.
Çankırı ve Bursa hapishanelerinde yattı. 15 Temmuz 1950 tarihinde tahliye edildi.
Demokrat Parti yeni iktidara gelmişti. Demokratlar büyük şairimizin hayatını kararttılar. Kalp dahil bir çok sağlık sıkıntısı olmasına rağmen Haydarpaşa Askeri Hastanesinde “askerliğe elverişlidir” raporu verildi. Sivas Zara’ya sevki gündeme geldi. 49 yaşında idi.Sabahattin Ali gibi öldürüleceğini düşünüyordu.
Yurtdışına kaçmaya karar verdi. Eşi Münevver ve birkaç aylık oğlu Memet’i geride bırakarak eniştesi Refik Erduran’ın Maliç Yolaç’tan sürüş denemesi yapmak bahanesi aldığı sürat teknesiyle Bulgaristan’ın Burgaz limanına kadar gitmeyi planlamışken, motor Boğazın çıkışında Romen yük gemisi Plekhanov ile karşılaştı. Moskova ve Bükreşle yapılan uzun muhaberattan sonra şairin kim olduğu anlaşıldı. Nazım Plekhanov gemisine alındı.
DP iktidarı, Türk şairi Nazım Hikmet’in eşi ve çocuğuyla huzur içinde vatanında yaşamasına müsaade etmedi. 17 Haziran 1951 günü
Şairimiz, Plekhanov gemisine binerek vatanında ayrılmak zorunda kaldı. Ve bir daha geri dönemedi.
AZİZ NESİN, MELİH CEVDET VE YAŞAR KEMAL’İN RUSYA’YA DAVETLİ OLARAK GİTMELERİ
1965’te Aziz Nesin, Yaşar Kemal ve Melih Cevdet Sovyet Rusya’ya davetli olarak gittiler.
1960’larda bir taraftan soğuk savaş devam ederken bir taraftan da Türk-Sovyet ilişkilerinde müspet gelişmeler oluyordu. Yazarlarımız Sovyet Yazarlar Birliği’nin davetiyle deniz yoluyla Odesa’dan Moskova’ya gittiler. 1969’da Orhan Kemal de Maksim Gorki ödülünü almak üzere gidecektir. Tahmin edebileceğiniz gibi yolculuklar epey bürokratik engeller aşıldıktan sonra gerçekleşebildi. Gidilen ülkenin komünist bir ülke olması münasebetiyle.
1965’teki gidiş, seçimler öncesinde Haziran ayında gerçekleşmişti. Yazarlarımız Asya ve Afrikalı Yazarlar seminerine katılmak üzere pasaport başvurusunda bulundular. Epey zorluklar çıkarıldı. Nihayet hükümet kerhen ziyareti onayladı.
Yazarlarımız Galata Rıhtımından kalkan Armenia Gemisi ile Odesa’ya gittiler.
ROMEN TANKERİ INDEPENDENTA’NIN YANIŞINI GÖRDÜM
Romen tankeri İndependenta, Boğazın Marmara çıkışında Yunan bandıralı Evriali (kuru yük gemisi) ile çarpıştı. Petrol tankeri infilak etti. Tankerdeki ham petrol 27 gün süreyle yandı.
Gemi uzun süre Kadıköy mendireği açıklarında şehir açısından büyük risk yaratarak yanmaya devam etti.
İki geminin çarpışma tarihi 15 Kasım 1979’dur.
Ben o tarihte İTÜ’de öğrenciydim. Maçka Taşlık’taki İnönü evinin hemen önünden arkadaşlarla bu büyük felaketi günlerce izledik. Olay binlerce ton petrolün denize yayılarak yanmasına sebep olmuştu.
Benzer bir felaket Kanlıca-Hisar- İstinye önlerinde gerçekleşmişti. Kaza tarihi: 14 Aralık 1960. Bu felaket olduğunda annem köyünden büyük şehre gelmiş genç bir gelindi.
Yugoslav ve Yunanlı tankerler Boğazın en dar yerinde çarpıştı. Gemiler İstinye tersanesinde bakımda bulunan Tarsus gemisine yaslanarak durdular. Yangın petrol boğaza yayılarak günlerde devam etti.
Büyük patlama anam rahmetlinin hemen yanı başında olmasına rağmen bu olaydan hiç bahsettiğini duymadım.
UÇAK GEMİSİ VARYAG’IN GEÇİŞİNİ İZLEDİM
Varyag Uçak Gemisi’nin Boğaz’dan geçişini izledim. Tarih: 1 Kasım 2001.

O tarihte Boğaziçi Üniversitesinde çalışıyordum. Manning House’un balkonundan devasa boyutlardaki geminin saatler süren geçişini izlemiştik.
Varyag inşası tamamlanamamış bir uçak gemisi idi. Sovyetlerin dağılmasından sonra Ukrayna’ya kalmıştı. Gemiyi Çin hükümeti, Hong Kong’da eğlence sektöründe kullanmak üzere satın almıştı. Gemi kağıt üzerinde bir savaş gemisi değildi.
Varyag 306 metre uzunluğundaydı. Boğazdan güvenli bir şekilde geçebilmesi riskler altında gerçekleşebildi.
Çin hükümetinin 1 milyar dolarlık teminatı altında geminin geçişi kazasız belasız tamamlandı.
Ecevit başbakandı ve ben Varyag’ın geçişi izledim.

Yavuz Küçüksu önlerinde (1950)

Nahlin yatı

Savarona

Varyag Kandilli’de